ERGİN ERSÖZ YAZDI : " İMZA ATMADAN İZ BIRAKMAK"
İMZA ATMADAN İZ BIRAKMAK
İnsanlık tarihi yüksek sesle konuşan insanları kolay hatırlar. Meydanlarda nutuk atanları, ordular yönetenleri, kalabalıkları peşinden sürükleyenleri tarih kitaplarında sık sık görürüz. Oysa hayat yalnızca yüksek seslerin kurduğu bir sahne değildir. Bazen bir toplumun karakterini belirleyen şey, sessiz insanların bıraktığı izlerdir. Mütevazılık da böyle bir izdir. Gösterişli değildir. Uzaktan bakıldığında fark edilmez. Kendi reklamını yapmaz. Bu yüzden çoğu zaman hak ettiği ilgiyi göremez. Fakat insan ilişkilerinin en sağlam taşlarından biri olmayı sürdürür. Günümüzde başarı kadar mütevazılığın da konuşulması gerekir. Çünkü modern çağ görünür olmayı ödüllendirirken mütevazılığı geri plana itmektedir. İnsanlar artık ne yaptıklarından çok, yaptıklarını nasıl gösterdikleriyle değerlendirilmektedir. Bu durum yalnızca teknolojinin sonucu değildir. Aynı zamanda kültürel bir dönüşümdür. İnsanlık uzun zamandır görünmenin değerini biliyordu. Fakat hiçbir dönem görünürlük bu kadar merkezi bir konuma yerleşmemişti. Bu yüzden mütevazılık bugün yalnızca bir karakter özelliği değil, aynı zamanda bir direnç biçimi gibi görünmektedir. Çünkü mütevazı insan dikkat çekmek yerine anlam üretmeye çalışır. Alkış toplamak yerine işini iyi yapmaya odaklanır. Kalabalığın gözünü değil vicdanını önemser. Belki de bu yüzden mütevazılık tarih boyunca büyük insanların ortak özelliklerinden biri olmuştur. Örneğin Mimar Sinan yüzlerce eser bırakmasına rağmen kendisini eserlerinin önüne koymamıştır. Bugün onun yaptığı camileri biliyoruz. Köprüleri biliyoruz. Külliyeleri biliyoruz. Fakat o yapıları gezerken mimarın kendi hikâyesini anlatmak için gösterdiği bir çabaya rastlamıyoruz. Eser konuşuyor, insan geri çekiliyor. Mütevazılık biraz da budur. Kendisini merkeze yerleştirmeden iz bırakabilmek. Aynı özellik bilim tarihinde de karşımıza çıkar. Michael Faraday elektriğin gelişiminde son derece önemli katkılar sağlamasına rağmen hayatı boyunca gösterişten uzak kalmıştır. Bilimin ilerlemesine yaptığı katkılar büyüktü ama kişisel ün peşinde koşmadı. Bugün birçok insan onun adını bazı daha popüler bilim insanları kadar sık duymayabilir. Buna rağmen modern dünyanın önemli yapı taşlarından birini oluşturmaktadır. Tarih bazen gürültülü isimleri öne çıkarır. Fakat medeniyet çoğu zaman sessiz insanların omuzlarında yükselir. Eski mahallelerde bunun küçük örnekleri vardı. Herkesin tanıdığı ama hakkında çok az şey bildiği insanlar bulunurdu. Mahallenin bakkalı, öğretmeni, terzisi ya da postacısı bunlardan bazılarıydı. Onlar büyük konuşmalar yapmazdı. Fakat bir mahallenin düzeni çoğu zaman onların sorumluluk duygusu sayesinde ayakta kalırdı. İnsanlar güven duygusunu bazen kurumlarda değil, bu insanlarda bulurdu. Mütevazılık tam da bu noktada toplumsal bir değer haline gelirdi. Çünkü mütevazı insan yalnızca kendisi için yaşamaz. Bulunduğu çevrenin de yükünü taşır. Bunun karşılığında mutlaka övgü beklemez. Günümüz insanı için bu tavır bazen anlaşılması zor bir davranış gibi görünebilir. Çünkü çağımız görünür başarıları daha kolay ölçmektedir. Bir insanın kaç takipçisi olduğu görülebilir. Kaç ödül aldığı görülebilir. Kaç kişiye ulaştığı görülebilir. Fakat kaç insanın hayatına sessizce dokunduğu kolayca ölçülemez. Oysa insan ilişkilerinin gerçek değeri çoğu zaman bu görünmeyen alanda saklıdır. Tarihte büyük dönüşümlere baktığımızda da benzer bir durum görürüz. Apollo 11 Moon Landing insanlık tarihinin en önemli başarılarından biri olarak kabul edilir. Ancak o başarı yalnızca birkaç astronotun değil, binlerce mühendisin, teknisyenin ve çalışanın ortak emeğiydi. Bu insanların büyük kısmının adı bugün bilinmiyor. Fakat başarı onların emeği olmadan mümkün olmazdı. Tarih sahne ışığını birkaç kişinin üzerine tutar. Mütevazılık ise o ışığın dışında kalan emeği hatırlatır. Belki de bu nedenle mütevazılık yalnızca bireysel bir erdem değildir. Aynı zamanda adalet duygusuyla da ilgilidir. İnsan yaptığı işin değerini bilirken kendisini o işten daha büyük görmemeyi öğrenir. Bu denge kolay değildir. Çünkü insanın içinde takdir edilme arzusu vardır. Görülmek ister. Onaylanmak ister. Değerinin fark edilmesini ister. Bunlar son derece doğal ihtiyaçlardır. Mütevazılık bu ihtiyaçların yokluğu değildir. Bu ihtiyaçların insanı yönetmesine izin vermemektir. Kişinin kendi değerini yalnızca dışarıdan gelen alkışlara bağlamamasıdır. Belki de bu yüzden mütevazılık yaş ilerledikçe daha anlamlı hale gelir. İnsan zamanla bazı yarışların gereksiz olduğunu fark eder. Bazı zaferlerin düşündüğü kadar önemli olmadığını anlar. Bazı alkışların çok kısa sürdüğünü görür. Geriye ise karakter kalır. İnsanların hafızasında bıraktığımız iz kalır. Ve çoğu zaman o izi derinleştiren şey, yüksek sesle anlatılan başarılar değil, alçak sesle yaşanan erdemlerdir.
Mütevazılık üzerine konuşmak kolaydır, fakat onu yaşamak her dönemde zordur. Çünkü insanın doğasında görülme arzusu vardır. Bir çocuk yaptığı resmi annesine gösterir. Bir öğrenci aldığı notun fark edilmesini ister. Bir çalışan emeğinin karşılığını görmek ister. Bunlar son derece doğal davranışlardır. Sorun, insanın zamanla kendi değerini yalnızca dışarıdan gelen takdirlerle ölçmeye başlamasıdır. İşte mütevazılığın asıl sınandığı yer burasıdır. Çünkü mütevazı insan yaptığı işi değersiz görmez. Tam tersine yaptığı işin değerini bilir. Ancak kendi değerini yalnızca yaptığı işle eşitlemez. Bir başarı elde ettiğinde bunun hayatın tamamı olmadığını bilir. Bir övgü aldığında onun kalıcı olmadığını da bilir. Bu nedenle mütevazılık çoğu zaman yanlış anlaşılır. Bazıları onu özgüvensizlikle karıştırır. Bazıları kendini küçümsemek sanır. Oysa gerçek mütevazılık insanın kendisini eksiltmesi değil, kendisini doğru ölçebilmesidir.
Eski Yunan filozoflarından Socrates hakkında anlatılan bir söz vardır. Bilgeliğinin kaynağı sorulduğunda, bilmediğini bilmesinden söz edilir. Bu anlatının tarihsel ayrıntıları tartışılabilir, ancak taşıdığı fikir dikkat çekicidir. İnsan ne kadar öğrenirse öğrensin bilmediği şeylerin büyüklüğünü fark etmeye başlar. Cehalet çoğu zaman kendinden emindir. Bilgelik ise temkinlidir. Mütevazılık da biraz buradan doğar. İnsan kendi sınırlarını gördükçe başkalarına karşı daha anlayışlı hale gelir. Kendi eksiklerini fark ettikçe kusursuzluk iddiasından uzaklaşır. Bu yüzden mütevazılık yalnızca bir ahlak meselesi değil, aynı zamanda bir farkındalık meselesidir.
Tarih bazen bunun çarpıcı örneklerini sunar. George Washington iki dönem başkanlık yaptıktan sonra görevden ayrılmayı tercih ettiğinde birçok kişi şaşırmıştı. O dönemde iktidarın bırakılması alışılmış bir davranış değildi. Fakat onun bu tercihi, makamın kişiden büyük olduğu fikrini güçlendirdi. Güç sahibi insanların çoğu güçlerini korumaya çalışırken, bazı insanlar güç karşısında geri çekilmeyi bilmiştir. Tarihin hafızasında yer eden davranışlar çoğu zaman bunlar olmuştur. Çünkü insanları etkileyen yalnızca elde edilen makamlar değildir. O makamlara nasıl davranıldığıdır.
Mütevazılığın ilginç bir yönü de insan ilişkilerinde ortaya çıkar. Kendisiyle sürekli meşgul olan insanlar çevrelerini dinlemekte zorlanırlar. Her konuşmayı kendilerine getirirler. Her hikâyede kendi rollerini büyütürler. Oysa mütevazı insan karşısındaki kişiye alan açar. Dinler. Merak eder. Soru sorar. Bu yüzden çevresinde insanlar kendilerini daha rahat hissederler. Çünkü mütevazılık yalnızca kişinin karakterini değil, başkalarına verdiği değeri de gösterir. Bir insanın büyüklüğü bazen ne kadar konuştuğuyla değil, başkalarının konuşmasına ne kadar izin verdiğiyle anlaşılır.
Bilim tarihinde de bunun birçok örneği vardır. Cahit Arf yalnızca matematik alanındaki başarılarıyla değil, öğrencilerine yaklaşımıyla da hatırlanır. Bilginin yalnızca biriktirilecek değil paylaşılacak bir şey olduğunu düşünürdü. Benzer şekilde George Washington Carver yaptığı çalışmalarla milyonlarca insanın hayatını etkiledi. Buna rağmen kişisel şöhret peşinde koşan biri olmadı. Bu insanların ortak noktası başarılarını inkâr etmeleri değildi. Başarılarını hayatlarının merkezine yerleştirmemeleriydi.
Modern çağda mütevazılık bazen eski bir kavram gibi gösteriliyor. Sanki yalnızca geçmişte kalmış bir erdemmiş gibi anlatılıyor. Oysa günümüzde ona belki de her zamankinden daha fazla ihtiyaç var. Çünkü insan sürekli kendisini anlatmaya teşvik ediliyor. Sürekli görünmeye çağrılıyor. Sürekli öne çıkması gerektiği söyleniyor. Böyle bir ortamda sessizce işini iyi yapmak neredeyse sıra dışı bir davranış haline geliyor. Mütevazılık bu nedenle yalnızca kişisel bir özellik değil, aynı zamanda kültürel bir duruş olarak da görülebilir.
Bunun psikolojik tarafı da önemlidir. Kendisini sürekli kanıtlama ihtiyacı duyan insanlar çoğu zaman iç huzuru bulmakta zorlanırlar. Çünkü dışarıdan gelen onay hiçbir zaman kalıcı değildir. Bugün alınan alkış yarın unutulabilir. Bugün övülen bir başarı yarın sıradanlaşabilir. İnsan kendi değerini yalnızca bunlara bağladığında sürekli yeni kanıtlar aramaya başlar. Oysa mütevazı insan kendi değerini daha sağlam bir zemine kurar. Kendisini yalnızca başarılarıyla tanımlamaz. Başarısız olduğu günlerde de insan olarak değerli olduğunu bilir. Bu yüzden mütevazılık aslında ruhsal dayanıklılıkla da ilişkilidir.
Tarihin sessiz kahramanları bu konuda ilginç dersler verir. Rosa Parks dünyanın en etkili sivil haklar sembollerinden biri haline geldi. Ancak hayatı boyunca kendisini bir kahraman olarak tanımlamaktan kaçındı. Yaptığı şeyi olağan bir insanın vermesi gereken bir tepki olarak gördü. Benzer biçimde Abdul Sattar Edhi binlerce insana yardım eden devasa bir insani yardım ağı kurdu. Buna rağmen son derece sade bir hayat sürmeyi tercih etti. Bu insanlar gösterişsiz yaşadılar, fakat etkileri sınırları aştı.
Belki de mütevazılığın en güçlü yanı burada saklıdır. Gösterişli olmak dikkat çekebilir. Fakat kalıcı etki yaratmak için çoğu zaman başka şeyler gerekir. Güven gerekir. Samimiyet gerekir. Karakter gerekir. İnsanlar zamanla söylenen sözleri unutabilirler. Ancak kendilerine nasıl hissettirdiğimizi daha uzun süre hatırlarlar. Mütevazı insanlar bu yüzden çoğu zaman gürültülü dönemlerin ardından hatırlanmaya devam ederler. Çünkü onlar insanlara yalnızca bilgi ya da başarı sunmazlar. Aynı zamanda ölçü duygusu sunarlar.
Ve belki de mütevazılık, insanın kendi büyüklüğünü inkâr etmesi değil, hayatın kendisinden daha büyük olduğunu kabul etmesidir. Bir ağacın gölgesinde otururken yalnızca ağacı değil, o ağacı diken insanı da düşünmektir. Bir köprüden geçerken yalnızca köprüyü değil, onu inşa eden emeği de hatırlamaktır. Kendisini dünyanın merkezi olarak görmek yerine dünyanın bir parçası olarak görebilmektir. Tarihin uzun nehrine bakıldığında, geride en derin izi bırakan insanların önemli bir kısmının bu gerçeği erken fark etmiş olması tesadüf değildir.
Mütevazılık üzerine düşünmeye devam ettikçe insan ilginç bir gerçekle karşılaşıyor. Tarih, kendisini en çok anlatanları değil, çoğu zaman yaptığı işi en iyi yapanları hatırlıyor. Bazı isimler yaşadıkları dönemde büyük kalabalıkların ilgisini çekmiş olabilir. Bazıları manşetlerde yer almış olabilir. Bazıları güçleriyle, servetleriyle ya da makamlarıyla konuşulmuş olabilir. Fakat yıllar geçtikten sonra geriye kalan şey çoğu zaman bunlar olmuyor. İnsanlar karakterleri hatırlıyor. İnsanlar davranışları hatırlıyor. İnsanlar başkalarına nasıl davranıldığını hatırlıyor. Mütevazılık da tam burada tarihsel bir değere dönüşüyor. Çünkü bu özellik insanın yalnızca kendisine değil, çevresine de nasıl baktığını gösteriyor.
Bugün birçok kişi başarı üzerine konuşuyor. Daha hızlı yükselmekten söz ediliyor. Daha fazla kazanmak konuşuluyor. Daha görünür olmak öğütleniyor. Bunların hiçbiri tek başına yanlış değil. İnsan elbette üretmek ister. İlerlemek ister. Başarmak ister. Ancak bütün bunların yanında unutulmaması gereken başka bir soru daha vardır. İnsan yükselirken neye dönüşüyor? Çünkü bazen kazanılan şeyler kadar, o şeyleri kazanırken kaybedilenler de önemlidir. Mütevazılık işte bu dengeyi hatırlatan bir pusula gibidir. İnsana yalnızca nereye gittiğini değil, nasıl gittiğini de sorar.
Tarih bunun etkileyici örnekleriyle doludur. Abraham Lincoln Amerika Birleşik Devletleri'nin en zor dönemlerinden birinde ülkesini yönetti. İç savaş gibi büyük bir felaketin ortasında kaldı. Buna rağmen kendisini ulaşılmaz bir lider olarak göstermeye çalışmadı. Hatalarını kabul edebilen bir insandı. Karşıt görüşleri dinlemeye önem veriyordu. Belki de bu yüzden yalnızca siyasi kararlarıyla değil, kişiliğiyle de hatırlandı. Benzer şekilde Nelson Mandela yıllarca süren hapis hayatının ardından ülkesinin lideri olduğunda intikam dili yerine uzlaşma dilini tercih etti. Gücün insanı büyütmesi kolaydır. Gücün insanı mütevazı bırakması ise daha zordur. Tarih bu yüzden ikinci tür örnekleri daha dikkatle saklar.
Mütevazılığın toplumsal hayat üzerindeki etkisi de küçümsenmemelidir. Bir öğretmeni düşünelim. Yıllarca aynı okulda çalışan bir öğretmeni. Belki adı gazetelere çıkmamıştır. Belki hakkında belgeseller çekilmemiştir. Fakat yetiştirdiği öğrenciler yıllar sonra farklı mesleklerde hayatlarına devam ederler. Bir doktor olur. Bir mühendis olur. Bir sanatçı olur. Bir esnaf olur. O öğretmenin etkisi görünmez gibi durur. Ancak aslında onlarca hayatın içine yayılmıştır. Mütevazılığın gücü çoğu zaman burada ortaya çıkar. Sessizdir ama derindir. Gösterişsizdir ama kalıcıdır.
Aynı durum bilim dünyasında da görülür. Gregor Mendel yaşadığı dönemde büyük bir ün kazanmadı. Çalışmaları uzun süre yeterince ilgi görmedi. Fakat bugün genetik biliminin temel taşlarından biri olarak kabul ediliyor. Onun hikâyesi bize önemli bir şey anlatıyor. Bir işin değeri her zaman yapıldığı anda anlaşılmaz. İnsan bazen attığı tohumun hangi ağaca dönüşeceğini göremez. Mütevazı insanlar bunu kabul etmeyi öğrenmiş kişilerdir. Onlar sonucu tamamen kontrol edemeyeceklerini bilirler. Bu yüzden enerjilerini gösterişe değil emeğe verirler.
Eski Anadolu kasabalarında anlatılan bazı hikâyeler vardır. Bir çeşmeyi yaptıran kişinin adını kimse bilmez. Bir okulun arsasını bağışlayan kişinin adı zamanla unutulur. Bir kütüphanenin kurulmasına destek veren insanların isimleri hafızalardan silinir. Fakat çeşme su vermeye devam eder. Okul öğrenci yetiştirmeye devam eder. Kütüphane okuyucularını ağırlamaya devam eder. Bazen insanın adı unutulur ama yaptığı iyilik yaşamaya devam eder. Mütevazılık biraz da bunu kabul edebilmektir. İz bırakmak isterken ille de imza bırakmak istememektir.
Psikolojik açıdan bakıldığında da mütevazılık insanı rahatlatan bir özelliktir. Çünkü kişi sürekli kendisini ispatlamak zorunda hissetmez. Sürekli yarış halinde yaşamaz. Sürekli karşılaştırma yapmaz. Kendi değerini her gün yeniden kanıtlamaya çalışmaz. Bu durum insana içsel bir özgürlük sağlar. Modern çağın birçok yorgunluğu aslında bitmeyen kıyaslamalardan doğuyor. İnsanlar başkalarının hayatlarına bakarak kendi hayatlarını değerlendirmeye çalışıyor. Başkalarının başarılarını ölçü alarak kendilerini yargılıyor. Mütevazılık ise insana başka bir yol öneriyor. Kendini başkalarıyla değil, dünkü hâlinle karşılaştır diyor. Başkalarının alkışına değil, kendi vicdanına kulak ver diyor.
Tarihsel olaylar da bu düşünceyi destekler niteliktedir. International Space Station tek bir ülkenin değil, birçok farklı ülkenin ortak çalışmasıyla ortaya çıktı. İnsanlık bazen en büyük başarılarını bireysel gösterilerle değil, ortak emekle elde eder. Bu tür başarılar mütevazılığın kolektif biçimini gösterir. Çünkü herkesin ön plana çıkmaya çalıştığı yerde iş birliği zorlaşır. İnsanlar geri çekilmeyi bildiklerinde ise daha büyük şeyler mümkün hale gelir.
Belki de mütevazılık hakkında söylenebilecek en önemli şey şudur. Bu özellik insanı küçültmez. Aksine insanı kendi gerçek boyutlarına ulaştırır. Ne olduğundan daha büyük gösterir ne de daha küçük. İnsan kendisini olduğu gibi görmeye başladığında hem başkalarına hem de kendisine karşı daha dürüst hale gelir. Bu dürüstlük zamanla güvene dönüşür. Güven saygıya dönüşür. Saygı ise kalıcı bir mirasa dönüşebilir.
Sonunda geriye dönüp baktığımızda hayatın en değerli insanlarının her zaman en çok konuşanlar olmadığını fark ederiz. Bazen en derin etkiyi bırakanlar, odadan çıktıklarında geride sıcak bir duygu bırakan insanlardır. Bazen en unutulmaz kişiler, başarılarını anlatmak yerine başkalarının başarılarına sevinebilen kişilerdir. Bazen en büyük insanlar, kendilerini büyük göstermek için özel bir çaba harcamayan insanlardır. Ve belki de mütevazılık tam olarak budur. İnsanın kendi ışığını söndürmesi değil, ışığını başkalarının gözünü almadan taşıyabilmesidir. Tarihin uzun koridorlarında yürüdüğümüzde, gürültülerin büyük bölümü kaybolur. Geriye ise çoğu zaman alçak seslerin gücü kalır.
ERGİN ERSÖZ